Logo
Logo

BỘ Y TẾ

cục phòng, chống HIV/AIDS

Vai trò của cộng đồng liên ngành trong công tác phòng, chống HIV/AIDS 30 năm qua

Ngày xuất bản : 17/12/2020 - Lượt Xem: 652

Cùng với phối hợp liên ngành, việc huy động các tổ chức xã hội tham gia vào công tác phòng, chống HIV/AIDS cũng đã được quan tâm

Để tạo hành làng pháp lý cho các tổ chức xã hội tham gia phòng, chống HIV/AIDS việc huy động cộng đồng được quy định ngay trong Luật Phòng, chống HIV/AIDS; Chiến lược quốc gia phòng, chống HIV/AIDS và hàng loạt các văn bản quy phạm pháp luật khác. Nhờ đó các tổ chức xã hội tham gia vào phòng, chống HIV/AIDS ngày càng nhiều về số lượng tổ chức và chất lượng hoạt động cũng ngày càng được tăng cường. Không chỉ có các tổ chức phi chính phủ trong nước, các tổ chức tôn giáo, doanh nghiệp xã hội v.v... tham gia phòng, chống HIV/AIDS mà có hàng trăm các tổ chức cộng đồng cùng tham gia. Các tổ chức xã hội đã tham gia vào hầu hết các lĩnh vực, từ xây dựng, đóng góp ý kiến cho các chính sách, chiến lược, kế hoạch phòng, chống HIV/AIDS đến trực tiếp cung cấp các dịch vụ cho chính cộng đồng của họ; theo dõi giám sát và đánh giá chương trình. Nhờ đó vai trò và vị thế của các tổ chức xã hội ngày càng được khẳng định và nâng cao.

Trong bối cảnh đã gần 40 năm các nhà khoa học trên thế giới vẫn chưa tìm được vắc xin thực sự để dự phòng lây nhiễm HIV thì truyền thông nâng cao nhận thức cho người dân được coi là vắc xin trong phòng, chống HIV/AIDS. Công tác truyền thông đã được Chính phủ quan tâm, liên tục được đổi mới về nội dung và đa dạng về hình thức. Tư duy truyền thông cũng được đổi mới, chuyển truyền thông từ “hù dọa” trong những năm đầu sang truyền thông “giải thích”; chuyển từ đưa tin và hình ảnh tiêu cực về người nhiễm HIV sang đưa tin, hình ảnh tích cực về người nhiễm HIV; chuyển từ việc người nhiễm HIV và người có hành vi nguy cơ cao là đối tượng truyền thông sang không chỉ là đối tượng mà còn là chủ thể tham gia các hoạt động truyền thông và cung cấp dịch vụ cho chính cộng đồng của họ.


Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết phát biểu tại Lễ Mít tinh hưởng ứng ngày Thế giới phòng, chống AIDS 1.12.2006

Cục trưởng Cục Phòng, chống HIV/AIDS Nguyễn Hoàng Long phát biểu ra mắt Trang thông tin điện tử mới của Cục Phòng, chống HIV/AIDS, năm 2015

Ngoài các kênh truyền thông trực tiếp, kênh truyền thông đại chúng, trong những năm gần đây truyền thông qua mạng xã hội bao gồm qua các trang tin điện tử, báo điện tử, fanpage, các App, Zalo, Viber... đã được áp dụng phổ biến, đáp ứng được yêu cầu cung cấp thông tin và truyền thông kịp thời, nhanh chóng đến đúng các đối tượng đích trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin.


Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan phát biểu tại Lễ phát động Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS tại thành phố Bắc Ninh, năm 2009.

Truyền thông nhân sự kiện cũng góp phần thu hút sự quan tâm của cộng đồng với công tác phòng, chống HIV/AIDS. Hàng năm việc tổ chức các sự kiện truyền thông như Tháng truyền thông dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con, Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS v.v… luôn được Trung ương và các địa phương thực hiện đều đặn.

Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc phát biểu tại Mít tinh hưởng ứng ngày Thế giới phòng, chống HIV/AIDS, năm 2012

Cũng chính vì huy động được đông đảo các lực lượng cùng tham gia vào truyền thông phòng, chống HIV/AIDS, từ đội ngũ cán bộ y tế đến các vị lãnh đạo, những người có uy tín, những người nổi tiếng được quần chúng mến mộ và một lực lượng đông đảo đội ngũ cộng tác viên, tuyên truyền viên đồng đẳng… Nhờ đó, đã nâng cao được hiểu biết của nhân dân, cải thiện đáng kể về tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử liên quan đến HIV/AIDS, giúp người nhiễm HIV vượt qua hố sâu ngăn cách, tiếp cận sớm các dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS, được yêu thương và hòa mình vào cộng đồng dân cư, sống có ích cho cộng đồng.

 

Hội nghị Chuyên đề can thiệp giảm tác hại trong dự phòng lây nhiễm HIV và điều trị Nghiện các chất dạng thuốc phiên, năm 2008

Can thiệp giảm tác hại được xác định là một trong những biện pháp quan trọng trong dự phòng lây nhiễm HIV. Không quản khó khăn, đội ngũ cán bộ y tế và các tuyên truyền viên đồng đẳng đã tiếp cận với các nhóm có hành vi nguy cơ cao, như người nghiện chích ma túy, phụ nữ bán dâm và nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới để phát bơm kim tiêm sạch, bao cao su, chất bôi trơn.

 Phó Cục trưởng, Cục Phòng, chống HIV/AIDS Hoàng Đình Cảnh tại hội thảo về dự phòng điều trị chăm sóc và hỗ trợ cho người sử dụng ma túy dạng kích thích, năm 2019

Những ngày đầu, khi triển khai chương trình can thiệp giảm tác hại gặp rất nhiều khó khăn do còn có sự khác nhau ngay trong quan điểm như “triển khai cấp phát bơm kim tiêm hay bao cao su là tiếp tay cho tệ nạn ma túy, mại dâm”, tuy nhiên qua thời gian, nhận thức của một số lãnh đạo và người dân đã thay đổi, do vậy chương trình can thiệp giảm tác hại dự phòng lây nhiễm HIV ngày càng thuận lợi hơn. Đến nay Việt Nam đã triển khai chương trình cung cấp bơm kim tiêm tại 52 tỉnh và bao cao su, chất bôi trơn tại 55 tỉnh, thành phố với hàng chục triệu bơm kim tiêm sạch và bao cao su được cấp phát miễn phí mỗi năm. Ngoài ra, việc cung cấp bao cao su, chất bôi trơn và bơm kim tiêm sạch được qua kênh thương mại đã trở nên phổ biến và bình thường hóa ở Việt Nam.

Cục trưởng Cục Phòng, chống HIV/AIDS - Dương Quốc Trọng tại Hội nghị triển khai công tác can thiệp giảm tác hại dự phòng lây nhiễm HIV, năm 2007

Việc phát bơm kim tiêm và bao cao su cho người nghiện chích ma túy và phụ nữ bán dâm trước đây bị coi là hành động “tiếp tay” cho tệ nạn xã hội, thì đến nay đã được pháp luật công nhận là hợp pháp, được xã hội đồng thuận cao và mang lại hiệu quả cho can thiệp giảm tác hại lây nhiễm HIV cho nhóm người nghiện ma túy và mại dâm.

Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu cắt băng khai trương cơ sở điều trị Methadone huyện Từ Liêm, Hà Nội, năm 2009

Điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế được các nhà khoa học trên thế giới khuyến cáo là biện pháp hiệu quả trong can thiệp giảm tác hại cho ngưởi sử dụng chất dạng được áp dụng ở nhiều quốc gia hơn 50 năm qua. Tuy nhiên tương tự như các biện pháp can thiệp giảm hại khác, ban đầu Methadone không phải dễ dàng được chấp nhận để triển khai ở Việt Nam.

Tuy nhiên, với sự nỗ lực của Chính phủ, từ thí điểm thành công ở Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2009, Methadone được mở rộng để điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện. Hiện nay, tất cả 63 tỉnh, thành phố đang triển khai với hơn 53.000 bệnh nhân đang tham gia điều trị. Việc cấp thuốc Methadone nhiều ngày cho người bệnh cũng sẽ sớm đưa vào triển khai. Việt Nam cũng đang thí điểm điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Buprenorphine tại 7 tỉnh, thành phố.

Báo cáo tổng kết 10 năm diều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế tại Việt Nam cho thấy chương trình này đã mang lại hiệu quả to lớn không chỉ về sức khỏe, dự phòng lây nhiễm HIV cho người bệnh mà còn có những hiệu quả về kinh tế, góp phần ổn định trật tự, an ninh cho toàn xã hội. Điều trị nghiện cũng giúp thay đổi cách nhìn của xã hội đối với người nghiện ma túy từ việc coi sử dụng ma túy là “tệ nạn xã hội” sang “nghiện là bệnh mãn tính của não bộ”.



Cục trưởng Nguyễn Hoàng Long phát biểu tại Hội thảo tổng kết 2 năm triển khai PrEP, năm 2020

Điều trị dự phòng trước phơi nhiễm bằng thuốc kháng HIV (PrEP) được triển khai thí điểm tại Việt Nam vào năm 2017. Qua 2 năm thí điểm, đến năm 2019 đã được mở rộng nhanh chóng cho 26 tỉnh, thành phố với hơn 13.000 người đã được tiếp cận, góp phần dự phòng lây nhiễm HIV qua quan hệ tình dục đặc biệt cho các nhóm Nam quan hệ đồng giới Nam. Việc triển khai PrEP giúp người có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV có thêm sự lựa chọn để dự phòng sớm lây nhiễm HIV. PrEP là thuốc dự phòng trước phơi nhiễm với vi – rút HIV (Phơi nhiễm với HIV là thuật ngữ dùng để chỉ sự tiếp xúc với niêm mạc hay da không nguyên vẹn với máu, mô hay dịch cơ thể của người khác có nguy cơ lây nhiễm HIV). Cùng với bao cao su, PrEP được xem là một biện pháp dự phòng bổ sung có tác dụng phòng ngừa lây nhiễm HIV một cách an toàn và hiệu quả. Với con số hơn 200,000 người nhiễm HIV còn sống ở Việt Nam (Bộ Y tế, 2018), và trong bối cảnh chưa có loại thuốc nào có thể chữa khỏi căn bệnh cũng như các biện pháp dự phòng hạn chế thì sự  ra đời của PrEP được xem là “vị cứu tinh” cho những người có nguy cơ cao lây nhiễm HIV vì theo nhiều nghiên cứu, chỉ với 1 viên PrEP mỗi ngày có thể đạt hiệu quả dự phòng lây nhiễm HIV tối đa lên đến 99% (iPrEx,2010).

 
PGS.TS Phan Thị Thu Hương và bà Phó Đại sứ Mỹ tại lễ khởi động PrEP tại Đại học Y Hà Nội, năm 2019

Nhờ việc mở rộng các biện pháp can thiệp giảm tác hại trong thời gian qua đã góp phần quan trọng vào việc làm giảm tỷ lệ lây nhiễm HIV. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy từ 29% năm 2001 đã giảm xuống chỉ còn 12,7% vào năm 2019. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm phụ nữ bán dâm từ 4,2% năm 2006 giảm xuống còn 3,6% trong năm 2019.

Tư vấn xét nghiệm HIV được coi là đầu vào cho các dịch vụ dự phòng, điều trị và chăm sóc HIV/AIDS. Công tác tư vấn xét nghiệm HIV trong 30 năm qua có nhiều thay đổi. Việt Nam đã triển khai nhiều mô hình và cách tiếp cận khác nhau như tư vấn xét nghiệm HIV tại cơ sở y tế nhà nước, y tế tư nhân, xét nghiệm lưu động; xét nghiệm HIV tại cộng đồng; xét nghiệm HIV do các nhóm đồng đẳng thực hiện; tự xét nghiệm HIV; xét nghiệm phát hiện nhiễm mới HIV; tư vấn xét nghiệm HIV dựa vào bạn tình, bạn chích v.v... Với hơn 1.200 cơ sở xét nghiệm sàng lọc HIV, mỗi năm Việt Nam thực hiện khoảng 3 triệu mẫu xét nghiệm HIV, tăng gấp khoảng 20 lần so với giai đoạn trước năm 2010. Cả nước hiện cũng có hơn 170 phòng xét nghiệm khẳng định HIV tại tất cả 63 tỉnh, thành phố và tại một số huyện vùng xa, tạo điều kiện cho xét nghiệm và khẳng định HIV được nhanh chóng.
Giám sát trọng điểm cũng được tiến hành thường xuyên hàng năm nhằm theo dõi xu hướng dịch HIV nhất là các cộng đồng có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao mà không phải bất kỳ các quốc gia trên thế giới nào cũng thực hiên được. Hệ thống giám sát ca bệnh cũng được triển khai tại tất cả các tỉnh, thành phố, cùng với đó là hệ thống theo dõi và đánh giá chương trình phòng, chống HIV/AIDS được chuẩn hóa và triển khai thu thập số liệu theo định kỳ, áp dụng hệ thống báo cáo trực tuyến.
Hệ thống theo dõi và báo cáo tình hình dịch HIV cũng đã được triển khai thông qua các phần mềm quản lý từ cơ sở tới trung ương và ngày càng được cải thiện, chất lượng số liệu được nâng cao đã giúp chương trình phòng, chống HIV/AIDS theo dõi sát xu hướng dịch, lập kế hoạch và có biện pháp đối phó kịp thời.
Chăm sóc và điều trị HIV/AIDS trong 30 năm qua đã đạt được những thành tựu vượt bậc. Việt Nam là một trong quốc gia đầu tiên trên thế giới thử nghiệm thành công “Sáng kiến tiếp cận điều trị 2.0” nhằm đưa các dịch vụ xét nghiệm và điều trị bằng thuốc kháng HIV (ARV) về các trạm y tế xã.

Để mở rộng điều trị ARV, dù còn rất khó khăn về nguồn lực nhưng Việt Nam đã từng bước nâng ngưỡng điều trị HIV bằng thuốc ARV từ mức CD4 dưới 200 tế bào/ml máu sau đó lên mức 350/ml rồi lên mức 500 tế bào/ml máu và hiện nay là điều trị bằng thuốc ARV ngay khi chẩn đoán nhiễm HIV mà không phụ thuộc vào giai đoạn lâm sàng hoặc số lượng tế bào CD4 của người bệnh. Việt Nam đã triển khai điều trị ARV ngay trong ngày và cấp thuốc ARV nhiều ngày (3 tháng 1 lần) cho những bệnh nhân đã ổn định để tạo điều kiện thuận lợi cho người bệnh điều trị.

Ths. Chu Quốc Ân, Phó Cục trưởng khai trương phòng khám ngoại trú năm 2008 một trong những cơ sở đầu tiên về điều trị HIV/AIDS

Với 446 cơ sở điều trị ngoại trú HIV/AIDS và 652 trạm y tế xã cấp phát thuốc ARV, đã giúp đảm bảo tính bền vững, tăng khả năng tiếp cận, giảm chi phí đi lại, tăng cường tuân thủ điều trị của người bệnh. Nếu năm 2004 chỉ có 500 người nhiễm HIV được điều trị bằng thuốc kháng ARV thì đến tháng 6 năm 2020 có hơn 152.000 người nhiễm HIV được điều trị ARV chiếm khoảng 75% người chẩn đoán nhiễm HIV được điều trị bằng thuốc ARV.

Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến tại Lễ khai trương “Những bệnh nhân đầu tiên nhận thuốc ARV từ nguồn bảo hiểm y tế”, năm 2018

Việt Nam cũng là số ít quốc gia trên thế giới đã sử dụng Quỹ bảo hiểm y tế để chi trả điều trị HIV bằng thuốc ARV, góp phần đảm bảo tính bền vững trong điều trị HIV cho bệnh nhân. Không chỉ số lượng người nhiễm HIV được điều trị ARV liên tục tăng nhanh, tỷ lệ người nhiễm HIV điều trị ARV tuân thủ điều trị đạt mức trên 88% sau 12 tháng đã vượt mục tiêu của Tổ chức Y tế Thế giới (80%) đề ra. Tỷ lệ bệnh nhân nhiễm HIV kháng thuốc ở Việt Nam ở mức thấp dưới 5%.

Việt Nam cũng là một trong 4 nước có chất lượng điều trị thông qua chỉ số tải lượng vi rút ở ngưỡng ức chế thuộc hàng cao nhất thế giới (tải lượng dưới ngưỡng ức chế của Việt Nam hiện là trên 96% và dưới ngưỡng phát hiện là trên 94%).

Lãnh đạo Cục và các đại biểu tại Lễ khởi động Chiến dịch Quốc gia Không phát hiện = Không lây truyền (K=K) (năm 2019) tại bệnh viên Bạch Mai

Điều trị ARV sớm không chỉ làm giảm đáng kể số tử vong liên quan đến HIV/AIDS hằng năm, mà còn giảm tới trên 95% khả năng lây nhiễm HIV cho người khác nhất là khi người nhiễm HIV có tải lượng vi rút dưới ngưỡng phát hiện sẽ không còn làm lây nhiễm HIV cho người khác qua quan hệ tình dục.

Với sự phát triển của khoa học, dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con đã trở thành một trong những giải pháp hiệu quả và mang tính nhân văn nhất trong phòng, chống HIV/AIDS. Giai đoạn đầu của đại dịch, khi chưa có thuốc điều trị, 35% phụ nữ mang thai nhiễm HIV đã lây truyền sang con, tuy nhiên Chương trình dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con đã được triển khai mở rộng nhanh chóng khi cả người mẹ mang thai và trẻ sinh ra được tiếp cận xét nghiệm và điều trị sớm góp phần làm giảm tỷ lệ lây truyền HIV vào năm 2019 xuống dưới 1,2% đạt mục tiêu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới về loại trừ lây truyền HIV từ mẹ sang con.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long thăm các trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS tại trung tâm Lao động Xã hội số 2, năm 2015

Các giải pháp dự phòng lây nhiễm HIV khác cũng đã được Việt Nam triển khai đồng bộ, trong đó phải kể đến hoạt động an toàn truyền máu, đảm bảo 100% số chai máu được sàng lọc HIV và một số các bệnh lây truyền qua đường máu khác như viêm gan B, C…trước khi truyền.

Mỗi năm hàng triệu đơn vị máu được sàng lọc và chưa để xảy ra trường hợp nào nhiễm HIV do truyền máu. Việc giám sát, theo dõi và điều trị sớm các bệnh lây truyền qua đường tình dục cũng được triển khai một cách thường quy. Việt Nam đang tiến hành điều trị viêm gan C miễn phí cho người nhiễm HIV bằng việc vận động một số các nguồn viện trợ quốc tế.

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Khoa học quốc gia về Phòng, chống HIV/AIDS lần thứ V, tại Hà Nội năm 2013.

Công tác đào tạo - nghiên cứu khoa học giữ một vai trò quan trong phòng, chống HIV/AIDS. Trong 30 năm qua, Việt Nam đã tổ chức 06 Hội nghị khoa học cấp quốc gia về phòng, chống HIV/AIDS. Hàng trăm đề tài nghiên cứu về HIV/AIDS của Việt Nam cũng đã được thực hiện và đăng trong các tạp chí khoa học uy tín trên thế giới và khu vực. Nhiều báo cáo khoa học cũng đã được trình bày, nhiều kinh nghiệm triển khai các mô hình phòng, chống HIV/AIDS của Việt Nam cũng đã được chia sẻ tại các hội nghị khoa học về HIV/AIDS trên thế giới và trong khu vực.

Đào tạo nguồn nhân lực trong công tác phòng, chống HIV/AIDS được triển khai liên tục và toàn diện, bao phủ tất cả các cơ sở cung cấp dịch vụ HIV/AIDS, những người tham gia phòng, chống HIV/AIDS không chỉ trung ương mà xuống tận tuyến xã, phường.

Chương trình và các tài liệu đào tạo dùng cho sinh viên chính quy và đào tạo liên tục đã được xây dựng và đưa vào các trường học có đào tạo về lĩnh vực sức khỏe trong toàn quốc, tài liệu đào tạo, tập huấn liên tục được chuẩn hóa và phổ biến rộng rãi, đáp ứng kịp thời yêu cầu đào tạo, nâng cao năng lực cho những cán bộ tham gia công tác phòng, chống HIV/AIDS.

Đàm Hạnh

Bình luận
Tìm kiếm văn bản